स्पर्धा परीक्षामहाराष्ट्राचा राजकीय भूगोल ( POLITICAL GEOGRAPHY OF MAHARASTRA)

महाराष्ट्राचा राजकीय भूगोल ( POLITICAL GEOGRAPHY OF MAHARASTRA)

मागील लेखात आपण महाराष्ट्राचा प्राकृतिक भूगोल पहिला . या लेखात आपण जाणून घेणार आहेत महाराष्ट्राचा राजनैतिक / राजकीय भूगोल .

महाराष्ट्र हे भारताच्या 28 राज्यांपैकी एक आहे . महाराष्ट्राचा विस्तार 15° 41’ उत्तर अक्षवृत्त ते 22° 6’ उत्तर अक्षवृत्त अक्षांश तर 72° 36’ पूर्व रेखांश ते 80° 54’ पूर्व रेखावृत्त रेखांश असा आहे . महाराष्ट्राचा भाग हा भारताच्या मध्यभागात आहे जो उत्तर भारत व दक्षिण भारताला एकत्र करण्याचे काम करतो . महाराष्ट्राच्या राजकीय सीमा विविध राज्यांना लागतात .

वायव्य दिशेला गुजरात राज्य आहे . गुजरातला पालघर , नाशिक , धुळे नंदुरबार या जिल्ह्यांची सीमा लागते .उत्तरेकडे महाराष्ट्राला मध्यप्रदेशची सीमा लागते . मध्य प्रदेश राज्याला आठ जिल्ह्यांची सीमा लागते . या जिल्ह्यांमध्ये नंदुरबार , धुळे , जळगाव , बुलढाणा , अमरावती , नागपूर , भंडारा गोंदिया या जिल्ह्यांची सीमा लागते . तसेच पूर्वेस छत्तीसगढ राज्यासोबत गोंदिया व गडचिरोली या दोन जिल्ह्यांची सीमा लागते.आग्नेय दिशेला तेलंगणा राज्यासोबत गडचिरोली , चंद्रपूर , यवतमाळ नांदेड या जिल्ह्यांच्या सरहद्दी आहेत . तसेच दक्षिणेस कर्नाटक राज्याला सिंधुदुर्ग , कोल्हापूर , सांगली , सोलापूर , उस्मानाबाद , लातूर नांदेड या सात जिल्ह्यांची सीमा लागते आणि शेवटी दक्षिणेकडे गोवा राज्याला सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची सीमा आहे .

महाराष्ट्राची निर्मिती 1 मे 1960 रोजी झाली . त्या वेळेस महाराष्ट्रात 4 प्रशासकीय भाग , 26 जिल्हे 235 तालुके होते . पण सध्याच्या परिस्थितीत महाराष्ट्रात 6 प्रशासकीय भाग , 36 जिल्हे 355 तालुके आहेत . महाराष्ट्रातील प्रशासकीय विभाग खाली दिली आहे .

महाराष्ट्र राज्य व जिल्हे

महाराष्ट्राचे प्रशासकीय भाग (ADMINISTRATIVE DIVISION OF MAHARASTRA ):-

  • कोकण विभाग ( KONKAN DIVISION)
  • पुणे विभाग ( PUNE DIVISION )
  • नाशिक विभाग ( NASIK DIVISION )
  • औरंगाबाद विभाग ( AURANGABAD DIVISION )
  • अमरावती विभाग ( AMRAVTI DIVISION )
  • नागपूर विभाग ( NAGPUR DIVISION )

कोकण विभाग( KONKAN DIVISION) :-

कोकण विभागात महाराष्ट्रातील एकूण 7 जिल्हे व 47 तालुके येतात . या भागाचा संपूर्ण आकारमान 30746 चौ.किमी आहे .महाराष्ट्रातील लोकसंख्येने सर्वात मोठा जिल्हा ठाणे याच विभागात येतो सोबतच महाराष्ट्राची राजधानी मुंबई या विभागात येत . या विभागात येणाऱ्या जिल्ह्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे .

  • मुंबई शहर – 0
  • मुंबई उपनगर – 3
  • ठाणे – 7
  • पालघर – 8
  • रत्नागिरी – 9
  • रायगड – 15
  • सिंधुदुर्ग – 8

पुणे विभाग ( PUNE DIVISION) :-

पुणे विभागात महाराष्ट्रातील एकूण 5 जिल्हे व 58 तालुके आहेत . या भागाचा संपूर्ण आकारमान 57275 चौ.किमी आहे . महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी मानली जाणारे पुणे याच विभागात येते. या विभागात येणाऱ्या जिल्ह्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे .

  • पुणे – 14
  • सातारा – 11
  • सांगली – 10
  • कोल्हापूर – 12
  • सोलापूर – 11

नाशिक विभाग ( NASIK DIVISION):-

नाशिक विभागात महाराष्ट्रातील एकूण 5 जिल्हे व 54 तालुके येतात. या भागाचा संपूर्ण आकारमान 57493 चौ.किमी आहे. महाराष्ट्रातील आकाराने सर्वात मोठा जिल्हा अहमदनगर याच विभागात येतो. या विभागातील जिल्ह्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे .

  • नाशिक – 15
  • अहमदनगर – 14
  • धुळे – 4
  • नंदुरबार – 6
  • जळगाव – 15

औरंगाबाद विभाग ( AURANGABAD DIVISION ):-

औरंगाबाद विभागात महाराष्ट्रातील एकूण 8 जिल्हे व 76 तालुके आहेत . या भागाचा आकारमान 64813 चौ.किमी आहे . हा प्रशासकीय विभाग सर्व विभागांपेक्षा आकारमानाने सर्वात मोठा आहे .या विभागातील जिल्ह्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे .

  • औरंगाबाद – 9
  • जालना – 8
  • बीड – 11
  • परभणी – 9
  • हिंगोली – 5
  • उस्मानाबाद – 8
  • लातूर – 10
  • नांदेड – 16

अमरावती विभाग ( AMRAVTI DIVISION ):-

अमरावती विभागात 5 जिल्हे व 56 तालुके येतात. या भागाचा आकारमान 46027 चौ.किमी आहे.या विभागातील जिल्ह्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे.

  • अमरावती – 14
  • बुलढाणा – 13
  • अकोला – 7
  • वाशीम – 6
  • यवतमाळ – 16

नागपूर विभाग ( NAGPUR DIVISION ):-

नागपूर विभागात एकूण 6 जिल्हे व 64 तालुके येतात . या भागाचा आकारमान 51377 चौ. किमी आहे . महाराष्ट्राची उपराजधानी नागपूर याच विभागात येत . या विभागातील जिल्ह्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे.

  • नागपूर – 14
  • वर्धा – 8
  • भंडारा – 7
  • गोंदिया – 8
  • चंद्रपुर – 15
  • गडचिरोली – 12

जिल्हे निर्मिती :-

महाराष्ट्राच्या निर्मिती नंतर त्यात अनेक जिल्ह्यांची नवीन निर्मिती करण्यात आली . तरी 1980 नंतर महराष्ट्रामध्ये झालेल्या जिल्ह्यांची पुनर्रचना खालील यादीत दिली आहे .

  • सिंधुदुर्ग – 1 मे 1981
  • जालना – 1 मे 1981
  • लातूर – 16 ऑगस्ट 1982
  • गडचिरोली – 26 ऑगस्ट 1982
  • मुंबई उपनगर – 1990
  • नंदुरबार – 1 जुलै 1998
  • वाशीम – 1 जुलै 1998
  • गोंदिया – 1 मे 1999
  • हिंगोली – 1 मे 1999
  • पालघर – 1 ऑगस्ट 2014

महाराष्ट्रातील विविध भागात लाभलेली वैशिष्ट्यपूर्ण प्रादेशिक नावे :-

महाराष्ट्रातील प्रशासकीय विभागांच्या व्यतिरिक्त महाराष्ट्रातील काही वैशिष्ट्यपुर्ण भागांना विविध नावे पडली आहेत . ही नावे सरकारमान्य नसून प्रादेशिक आहेत परंतु अत्यंत लोकप्रिय आहेत . या भागांची यादी खालील प्रमाणे आहे .

कोकण – सह्याद्री पर्वत व अरबी समुद्र यांच्यामधील अरुंद किनारपट्टीला कोकण असे म्हणतात . कोकण भागात एकुण 7 जिल्हे आहेत .

घाटमाथा – सह्याद्री पर्वताच्या उंचावट्या वरच्या प्रदेशाला घाटमाथा म्हणून ओळखले जाते.

मावळ – सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील उतरणीच्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाते .शिवाजी महाराज यांच्या नेतृत्वाखाली याच प्रांतात स्वराज्य स्थापनेच्या पायभारणीला सुरवात झाली होती .

खानदेश – हा प्रदेश कापूस व केळी साठी महाराष्ट्र भरात प्रसिद्ध आहे . या भागात उत्तर महाराष्ट्रातील तापी नदीच्या खोऱ्यात धुळे , नंदुरबार व जळगाव हे प्रदेश येतात .

मराठवाडा – मराठवाड्यात औरंगाबाद प्रशासकीय विभागाचा समावेश होतो . मराठवाड्यात एकूण 8 जिल्हे आहेत . मध्य महाराष्ट्रातील गोदावरी नदीच्या खोऱ्यास मराठवाडा हे नाव आहे .

विदर्भ – थोडक्यात नागपूर विभागाला विदर्भ म्हणून संबोधले जाते . परंतु या भागात अमरावती विभागाचे 5 तर नागपूर विभागाचे 6 जिल्हे आहेत . संत्र्यासाठी प्रसिद्ध भाग आहे .

या लेखात आपण जाणून घेतले महाराष्ट्राचा राजकीय भूगोल व महाराष्ट्राचे प्रशासकीय विभाग . तरी पुढील लेखात आपण जाणून घेणार आहोत महाराष्ट्र राज्याची नदीप्रणाली . तरी वाचत राहा STAY UPDATED …

आपला पाठिंबा दर्शवा
प्रिय वाचक, आमच्यात सामील झाल्याबद्दल धन्यवाद. आपल्यासारखे वाचक आमच्या पत्रकारितेसाठी प्रेरणा आहेत. आपल्या Stay Updated या मॅगझीनला अधिक बळकट करण्यासाठी आणि ग्रामीण भागात तसेच महाराष्ट्रातील कानाकोपऱ्यात शेतकरी, विद्यार्थी आणि लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी आम्हाला तुमचे समर्थन किंवा सहकार्य आवश्यक आहे. आपले प्रत्येक सहकार्य आमच्या भविष्यासाठी मोलाचे आहे.

नक्की आवडेल

- Advertisement -

More article