स्पर्धा परीक्षामहाराष्ट्र - नदीप्रणाली

महाराष्ट्र – नदीप्रणाली

मागील लेखात आपण पहिला महाराष्ट्राचा राजनैतिक भूगोल . या लेखात आपण जाणून घेणार आहेत महाराष्ट्र राज्याची नदीप्रणाली .

महाराष्ट्रातील नद्यांची विभागणी वाहणाऱ्या दिशेनुसार होते . सह्याद्री पर्वतरांग ही महाराष्ट्रातील मुख्य जलविभाजक म्हणून काम करते .त्यामुळे महराष्ट्रात नद्यांचे 2 मुख्य प्रकार पडतात. सोबतच सातमाळा – अजिंठा डोंगररांग , हरिश्चंद्र – बालाघाट डोंगररांग आणि शंभूमहादेव डोंगररांग या डोंगररांगा दुय्यम जलविभाजक म्हणून कार्य करतात . महाराष्ट्रातील नद्यांचे विभाजन खालील प्रमाणे होते .

  • पूर्ववाहिनी नद्या
  • पश्चिमवाहिनी नद्या

पूर्ववाहिनी नद्या :-

---------

सह्याद्री पर्वतामध्ये उगम पावून दक्खनच्या पठारावरून पूर्वेकडे वाहत जाणाऱ्या नद्यांना पूर्ववाहिनी नद्या असे म्हणतात . दक्खनच्या पठारावरून गोदावरी , भीमा आणि कृष्णा या मुख्य नद्या पूर्वेस तसेच आग्नेय दिशेस वाहतात .

गोदावरी नदीप्रणाली :-

दक्षिण भारतातील सर्वात मोटणी नदी गोदावरी असून ती पश्चिम घाटापासून तर पूर्व घाटापर्यंत वाहते व नंतर ती बंगालच्या उपसागरात मिळते . गोदावरी नदीस दक्षिण भारतातील गंगा म्हणून ओळखले जाते .

उगम :- गोदावरी नदीचा उगम सहयाद्री पर्वत रांगांमधील ब्रह्मगिरी टेकड्या ( त्रंबकेश्वर ) येथे होतो . त्रंबकेश्वर हे भारतातील 12 जोतिर्लिंगांपैकी एक आहे .

गोदावरी नदीची एकूण लांबी सुमारे 1465 किमी आहे व नदीप्रणाली क्षेत्र 3,13 ,000 चौ. किमी आहे .या क्षेत्रांपैकी जवळपास 49% क्षेत्र हे महाराष्ट्रातील आहे . या आकड्यांवरून आपल्याला साधारणपणे अंदाज येऊन जातो की महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात महत्वाची नदी म्हणून गोदावरी का गणली जाते . उगम पावल्या नंतर गोदावरी नदी मुख्यतः पूर्वआग्नेय दिशेने मराठवाड्यातून वाहत जाते . उत्तरेस सातमाळा – अजिंठा डोंगररांग व दक्षिणेकडे बालाघाट डोंगररांगांनी मर्यादित झालेल्या गोदावरीस उजव्या बाजूने प्रवरा , सिंधफण मांजरा नदी मिळते . तर डाव्या बाजुने दक्षिण पूर्णादुधना या नद्या मिळतात . विदर्भातून वर्धा , पैनगंगा व वैनगंगा या नद्या मिळून प्राणहिता नदीचे खोरे तयार होते . पुढे जाऊन हीच प्राणहिता व इंद्रावती या नद्या गोदावरीला मिळतात . महाराष्ट्रानंतर गोदावरी तेलंगाणा राज्यात प्रवेश करते नंतर तिथून ती आंध्रप्रदेश राज्यात प्रवेश करते . शेवटी बंगालच्या उपसागराला मिळण्याअगोदर गोदावरी दोन शाखांमध्ये विभाजित होते . पहिली शाखा गौतमी गोदावरी व दुसरी शाखा वशिस्ती गोदावरी . या शाखा परत दोन-दोन शाखांमध्ये विभाजित होतात . परंतु ते खूप कमी काळासाठी कारण त्या नंतर लगेच राजमहेंद्रवरमन जवळ गोदावरी नदी बंगालच्या उपसागराला मिळते . गोदावरी नदी सुरवातीला साधारण प्रवाह आहे परंतु नदीच्या शेवटच्या टप्प्यात गोदावरी नदी प्रसंगी पूर आणण्याचे कामही करते .

गोदावरी नदीच्या मुख्य उपनद्या :-

  • पूर्णा
  • प्राणहिता ( पैनगंगा , वैनगंगा व वर्धा )
  • इंद्रावती
  • साबरी
  • दारणा
  • प्रवरा
  • मांजरा
  • मानियार

कृष्णा नदीप्रणाली:-

--------------

कृष्णा नदी दख्खनच्या पठारावर दुसऱ्या क्रमांकाची नदी आहे . कृष्णा नदी पश्चिम घाटापासून तर पूर्व घाटापर्यंत वाहते . या नदीचे 10% क्षेत्र महाराष्ट्रात आहे .

उगम :- कृष्णा नदीचा उगम सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर येथे होतो. क्षेत्र महाबळेश्वर येथे 5 नद्यांचा उगम पाहायला मिळतो . कृष्णा , वैन्ना , कोयना , गायत्री सावित्री या 5 नद्या उगम पावतात .

- Advertisement -

कृष्णा नदीची एकूण लांबी 1400 किमी आहे व या नदीचे क्षेत्र 2 ,59 ,000 चौ. किमी आहे . या पैकी फ़क्त 10% क्षेत्र हे महराष्ट्रात आहे . बाकीचे क्षेत्र हे कर्नाटक , तेलंगाणा व आंध्रप्रदेश या राज्यामध्ये विभाजित आहे. महाराष्ट्रातील कृष्णा नदीच्या खोऱ्याला अप्पर कृष्णा खोरे असे म्हणतात . महाराष्ट्रातील सातारा , सांगली व कोल्हापूर या जिल्ह्यांमध्ये या नदीचा प्रवाह जातो . कृष्णा नदीला महराष्ट्रात बहुतेक सर्व नद्या या उजव्या बाजूने मिळतात .

कृष्णा नदीच्या मुख्य उपनद्या :-

  • भीमा
  • मुशी
  • विना
  • कोयना
  • घाटप्रभा
  • मालप्रभा
  • तुंगभद्रा
  • पंचगंगा
  • दुधगंगा

भीमा नदीचे खोरे :-

भीमा ही कृष्णा नदीची उपनदी आहे . परंतु या नदीने महाराष्ट्राचा बराचसा भाग व्यापला आहे . म्हणून या नदीचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो .

उगम :- भीमा नदीचा उगम हा पुण्यात भीमाशंकर येथे होतो . भीमाशंकर हे भारतातील 12 जोतिर्लिंगांपैकी एक आहे . उगम पावल्यानंतर भीमा आग्नेय दिशेने वाहते . पुणे , सोलापूर व काही प्रमाणात अहमदनगर , बीड , उस्मानाबाद सातारा या जिल्ह्यांचा भाग आपल्या खोऱ्यात सामावून घेत .

भीमा नदीची लांबी 451 किमी आहे . या नदीचे 90% क्षेत्र हे महराष्ट्रात आहे . पवित्र तीर्थक्षेत्र पंढरपूर हे भीमा नदीच्या काठावर वसले आहे. या नदीच्या उपनद्या मुख्यतः उजव्या बाजूने मिळतात .

भीमा नदीच्या मुख्य उपनद्या :-

  • भामा
  • इंद्रायणी
  • मुळा
  • मुठा
  • नीरा
  • मान
  • सीना
  • घोड

पश्चिमवाहिनी नद्या :-

सहयाद्री पर्वतावर उगम पावून व कोकण किनारपट्टीवरून वाहून अरबी समुद्रात जाऊन मिळणाऱ्या नद्यांना पश्चिमवाहिनी नद्या म्हणतात . कोकणात वैतारणा , उल्हास व सावित्री या सारख्या मुख्य नद्या आहेत . सोबतच सातपुडा पर्वतामध्ये उगम पावणाऱ्या तापी व पूर्णा या नद्या अरबी समुद्राला जाऊन मिळतात . सोबतच नर्मदा नदी महाराष्ट्राच्या वायव्य सरहद्दीला स्पर्श करून पश्चिमेला वाहते .

तापी नदीचे विहंगत दृश्य …

तापी नदीप्रणाली :-

भारतातील पूर्वेकडून पश्चिमेला वाहणाऱ्या नद्यांपैकी एक तापी नदी आहे. दक्षिणेस सातमाळा- अजिंठा डोंगररांग व उत्तरेस सातपुडा पर्वतरांग यांच्या दरम्यान तापी नदी वाहते .

उगम :- तापी नदीचा उगम मुळताई येथे मध्यप्रदेश मध्ये होतो. हा भाग सातपुडा पर्वत रांगेत आहे. ही नदी मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र व गुजरात या राज्यांतून वाहते.

तापी नदीची लांबी 725 किमी असून या नदीच्या संपूर्ण खोऱ्यापैकी लगभग 45% खोरे महाराष्ट्र राज्यात आहे . तापी नदीचे क्षेत्र खचदरीच्या भागात आहे . या कारणामुळे ही नदी खोल दरीतून वाहते. या नदीला समांतर असा सातपुडा पर्वत आहे . तापी नदीची मुख्य उपनदी पूर्णा ही आहे . तापी ही महाराष्ट्राच्या उत्तर भागातून मुख्यतः वाहते .

तापी नदीच्या मुख्य उपनद्या :-

  • पूर्णा
  • गिरणा
  • पांझरा
  • गोमती
  • बुराई

या नदी सोबत नर्मदा ही महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेला थोडा भाग आपल्या क्षेत्रात घेत . परंतु हा भाग खूप थोड्या प्रमाणात आहे. सोबतच महाराष्ट्रात कोकण खोऱ्यात अनेक छोट्या नद्या आहेत . यातील मुख्य नद्या कायमवाहू नाहीत या फक्त मान्सून आल्यावर काही काळ वाहतात .

कोकण किनारपट्टीवरील छोट्या नद्या :-

  • सावित्री
  • गांधार
  • भोगावती
  • भातसई
  • उल्हास
  • सावित्री
  • घोड
  • अंबा
  • पाताळगंगा
  • कुंडलिका
  • जोग
  • काजवी

या लेखात आपण थोडक्यात महाराष्ट्रातील नद्याप्रणाली व मुख्य नद्यांबद्दल जाणून घेतले . पुढील लेखात आपण महाराष्ट्रातील मृदा व प्रकार या बद्दल जाणून घेऊ . तरी वाचत राहा STAY UPDATED …

- Advertisement -

आपला पाठिंबा दर्शवा
प्रिय वाचक, आमच्यात सामील झाल्याबद्दल धन्यवाद. आपल्यासारखे वाचक आमच्या पत्रकारितेसाठी प्रेरणा आहेत. आपल्या Stay Updated या मॅगझीनला अधिक बळकट करण्यासाठी आणि ग्रामीण भागात तसेच महाराष्ट्रातील कानाकोपऱ्यात शेतकरी, विद्यार्थी आणि लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी आम्हाला तुमचे समर्थन किंवा सहकार्य आवश्यक आहे. आपले प्रत्येक सहकार्य आमच्या भविष्यासाठी मोलाचे आहे.

नक्की आवडेल

- Advertisement -

More article